Rasa-kultura-naród Górale Podhalańscy w świetle badań antropologicznych Institut fűr Deutsche Ostarbeit

[current-page:title] - obraz

Rasa – kultura – naród. Górale Podhalańscy w świetle badań
antropologicznych Institut für Deutsche Ostarbeit.
W 1940 roku w Krakowie decyzją niemieckich władz okupacyjnych powołano
do życia Institut für Deutsche Ostarbeit (IDO) - nazistowską placówkę badawczą
działającą w czasie wojny na terenie Generalnego Gubernatorstwa (GG). W
ramach IDO funkcjonowało jedenaście sekcji, w tym Sektion Rassen- und
Volkstumsforschung (RSV), której pracownicy w wybranych miejscowościach
GG prowadzili intensywne badania etnograficzne i antropologiczne, gromadząc
dane na potrzeby nazistowskich planów stworzenia „nowego ładu” etnicznego w
Europie Wschodniej. Grupą od której rozpoczęto systematyczne badania byli
górale podhalańscy. To właśnie na Podhalu w miejscowości Szaflary badacze
SRV zrealizowali w pełni założony plan całościowego „opisu” populacji. Dla
Szaflar zachowała się bogata dokumentacja z pomiarów antropometrycznych,
badań medycznych, etnograficznych i socjologicznych, w tym obszerny zbiór
fotografii.
W swym wystąpieniu chciałabym przedstawić i scharakteryzować podhalańską
część zbioru SRV głównie w kontekście nazistowskich planów etnicznych wobec
mieszkańców Podhala. W prezentowanych rozważaniach skoncentruję się wokół
następujących kwestii: Jak definiowano cele polityczne i naukowe badań
prowadzonych wśród górali podhalańskich? Co było przedmiotem szczególnego
zainteresowania etnologów SRV? Jaki obraz góralszczyzny wyłania się z
materiałów zgromadzonych przez niemieckich badaczy i na ile koresponduje on z
lansowaną przez hitlerowskie władze okupacyjne koncepcją „narodu
góralskiego”. Obraz góralszczyzny w badaniach SRV to tylko jedno z wielu
zagadnień, jakie uwzględnione zostały w realizowanych w Instytucie Etnologii i
Antropologii Kulturowej UJ projektach badawczych dotyczących działalności
IDO. Wstępne wyniki wspomnianych prac omówione zostały w publikacji pt.
Antropologia i etnologia w czasie wojny. Działalność Sektion Rassen- und
Volkstumsforschung Institut für Deutsche Ostarbeit, Krakau 1940-1944, która
ukazała się w 2015 roku pod redakcją Małgorzaty Maj.
Warto podkreślić, że śledząc zaangażowanie etnologów i antropologów w
działalność SRV, dotykamy wciąż aktualnych spraw, które nurtują naszą
dyscyplinę, by wymienić chociażby kwestię politycznego uwikłania badań czy
też problem instrumentalizacji badanych przez etnologów grup i społeczności.